Ograniczanie ryzyka związanego z wysokim poziomem kortyzolu

Kortyzol jest hormonem, który uwalniany w nadmiarze może wywierać bardzo negatywny wpływ na ogólny stan zdrowia.

Kiedy jesteśmy pod wpływem stresu lub zmagamy się z infekcją, to wówczas poziom kortyzolu ulega zwiększeniu. Dochodzi do wzrostu ciśnienia oraz poziomu cukru we krwi, dzięki czemu możemy przetrwać ten trudny okres. Jednak podwyższony poziom kortyzolu utrzymujący się przez lata może być dla nas bardzo niebezpieczny.

Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu powoduje:

• Spadek odporności
• Nadciśnienie
• Wysoki poziom cukru we krwi (hiperglikemia)
• Insulinooporność
• Nadmierny apetyt na węglowodany
• Zespół metaboliczny i cukrzyca typu 2
• Nadmierne gromadzenie się tkanki tłuszczowej w obrębie twarzy, szyi i brzucha
• Zmniejszone libido
• Utrata gęstości kości[1]

Kortyzol, zwany „hormonem stresu" odpowiedzialny jest za wiele długoterminowych konsekwencji zdrowotnych ponoszonych przez osoby często doświadczające sytuacji stresujących.

W artykule tym przedstawimy informacje dotyczące naturalnego składnika, który obniża szkodliwy podwyższony poziom kortyzolu. Korzyści zdrowotne jakie możemy uzyskać dzięki temu składnikowi obejmują poprawę jakość snu, zwiększenie odporności, zwiększenie odporności na stres i ogólną poprawę ogólnego stanu zdrowia.

Niebezpieczeństwa związane z podwyższonym poziomem kortyzolu

Organizm człowieka ma "wbudowany" mechanizm chroniący przed skutkami silnego, nagłego stresu (np. ataku dzikiego zwierzęcia). W nagłej reakcji na stres nadnercza wytwarzają kilka hormonów. Po gwałtownym „przypływie adrenaliny”, która pomaga uciec przed niebezpieczeństwem, następuje masowe uwalnianie innego hormonu - kortyzolu, często określanego „hormonem stresu”.

Krótkotrwałe "wyrzuty" kortyzolu są niezbędne do regeneracji po skutkach nagłego, krótkotrwałego stresu. Kortyzol podnosi poziom cukru we krwi, dostarczając natychmiastowej energii potrzebnej dla regeneracji. Wzmacnia także odpowiedź immunologiczną organizmu w krótkim okresie. Kortyzol umożliwia ekspresowe uwalnianie wapnia z kości, dzięki czemu mięśnie mogą kurczyć się prawidłowo. W sytuacjach ekstremalnych, kortyzol zmniejsza reakcję na ból, co z kolei umożliwia skupienie się na przetrwaniu. Wzmacnia ponadto pamięć krótkotrwałą, umożliwiając unikanie podobnych zagrożeń w najbliższej przyszłości.

Skutki przewlekłego nadmiernego narażenia na kortyzol mogą być bardzo niebezpieczne. Długotrwale podniesiony poziom kortyzolu skutkuje utrzymującym się podwyższeniem poziomu cukru we krwi, znaczną utratą wapnia z kości, osłabieniem odporności organizmu, wysokim ciśnieniem krwi, utratą masy mięśniowej, zwiększoną akumulacją tłuszczu, a nawet upośledzeniem funkcji poznawczych.

Znakomitym przykładem destrukcyjnego wpływu kortyzolu są osoby przewlekle stosujące terapie sterydowe. U osób takich pojawia się klasyczna „księżycowa twarz”, będąca wynikiem nadmiernego nagromadzenia tłuszczu i płynów w obrębie twarzy.  Postawa tych osób jest zgarbiona, co z kolei jest wynikiem utraty wapnia z kości. Często zapadają one też na infekcje, będące wynikiem nadmiernej supresji układu odpornościowego. Co mniej oczywiste, ale nadal niepokojące - często rozwija się u nich niebezpieczne nadciśnienie wymagające leczenia. Ponadto, osoby przewlekle stosujące terapie sterydowe mogą cierpieć na szereg dysfunkcji poznawczych.

Jak zatem zachować korzystne efekty krótkotrwałego podwyższenia poziomu kortyzolu w odpowiedzi na silny, niebezpieczny stres, jednocześnie tłumiąc niebezpieczne skutki przewlekłego, długotrwałego podwyższenia poziomu kortyzolu? Tutaj z pomocą przychodzą adaptogeny, takie jak Rhodiola (różeniec górski).

Powodem, dla którego azjatyccy naukowcy byli tak zainteresowani Rhodiolą, był fakt, że docenili oni jej niezwykłe właściwości w sytuacjach, w których problemem był długotrwały stres. Rhodiola wzbudziła tak duże zainteresowanie azjatyckich naukowców ze względu na jej korzystny wpływ w przypadku długotrwałego stresu. Zauważyli oni, że zdolności adaptogenne Rhodioli mogą zrównoważyć upośledzenia spowodowane przewlekłym stresem bez negatywnego wpływu na krótkoterminową reakcję na stres. Współczesna nauka dodatkowo potwierdza zdolność Rhodioli do łagodzenia negatywnego wpływu przewlekle podwyższonego poziomu kortyzolu.

W 2009 roku w Szwecji przeprowadzono duże, kontrolowane placebo badanie kliniczne III fazy, z udziałem osób w wieku 20-55 lat ze zdiagnozowanym przemęczeniem spowodowanym stresem.[2] Osoby przyjmujące ekstrakt z Rhodioli wykazywały znacznie niższe wzrosty poziomu kortyzolu w reakcji na przewlekły stres w porównaniu z osobami otrzymującymi placebo. W efekcie, osoby z grupy Rhodiola uzyskały lepsze wyniki zarówno w skali wypalenia zawodowego jak i w testach poznawczych.

Przeprowadzone w Chinach w roku 2009 badanie kontrolowane placebo wykazało ochronny wpływ Rhodioli na wywołany stresem wzrost poziom kortyzolu również u zdrowych osób.[3] U badanych osób, które otrzymały Rhodiolę, nie zaobserwowano żadnych zmian w poziomie kortyzolu, podczas gdy wśród osób otrzymujących placebo poziom kortyzolu gwałtownie wzrastał. Podczas badania obie grupy narażone były na przewlekły stres w formie ćwiczeń wytrzymałościowych. Rhodiola zwiększyła również skuteczność przyjmowanego przez uczestników badania tlenu, co potencjalnie zmniejszało dodatkowy stres związany z wolnymi rodnikami tlenowymi.

Zaawansowane badania laboratoryjne wykazały, że obniżające wysoki poziom kortyzolu i redukujące stres działanie Rhodioli zachodzi poprzez kilka różnych mechanizmów. Rhodiola bezpośrednio oddziałuje z układem mózgowo-nadnerczowym, zmniejszając produkcję kortyzolu i jednocześnie wzmacniając wytrzymałość białek odpornościowych na stres.[4] Reguluje ponadto „czujniki stresu” - białka które mają zdolność zmniejszania produkcji i negatywnego wpływu zbyt wysokich poziomów kortyzolu, co skutkuje zwiększoną wydajnością umysłową i fizyczną, a nawet długowiecznością. W wielu badaniach wykazano również całkowity brak skutków ubocznych podczas suplementacji Rhodioli.[2,4]

Modulowanie reakcji na stres

W przeciwieństwie do innych składników odżywczych, adaptogeny - dzięki unikalnemu mechanizmowi działania - wpływają na organizm tak, aby już na poziomie fizjologicznym pozytywnie reagował na stres.

Adaptogeny wywołują krótkotrwałe ataki łagodnego stresu, dzięki którym organizm będzie przygotowany na odpowiednią reakcję w przypadku gwałtownego, silnego stresu. Działanie takie można porównać do działania szczepionki. Szczepienie polega bowiem na podaniu do organizmu niewielkiej, nieszkodliwej ilości wirusa po to, aby mógł on wytworzyć przeciwciała i w sytuacji poważnego zagrożenia dla zdrowia potrafił skutecznie odeprzeć atak wirusa. Niejako, w sposób analogiczny działa Rhodiola, serwując nam minimalną dawkę łagodnego stresu, działającą niczym szczepionka.

Rhodiola redukuje zmęczenie zarówno fizyczne jak i psychiczne, dzięki czemu przywrócone zostają normalne, prawidłowe funkcje nawet u skrajnie zestresowanych („wypalonych”) osób.[6,7] Badania przeprowadzone z udziałem bardzo zestresowanych osób (lekarzy pracujących na nocne zmiany i studentów przygotowujących się sesji egzaminacyjnej), wykazują redukcję zmęczenia, poprawę sprawności neuromotorycznej oraz poprawę funkcji percepcyjnych i poznawczych, nawet u osób narażonych na ciągły stres.[8-10]

W badaniu z udziałem młodych kobiet i kobiet w średnim wieku z ciągłym narażeniem na stres psychiczny wykazano poprawę uwagi oraz szybkości i dokładności podczas wykonywania stresujących zadań poznawczych.[11] Efekty te były widoczne już po dwóch godzinach od podania pojedynczej dawki Rhodioli w połączeniu z żeń-szeniem syberyjskim i Schisandra chinensis. W żadnym z przeprowadzonych badań dotyczących działania Rhodioli nie zgłoszono poważnych skutków ubocznych.[4]

Potężna broń w walce z lękiem

Rhodiola rosea wykazała korzystne wsparcie dla osób narażonych na stres. Ponadto, Rhodiola wydaję się równie obiecująca w przypadku łagodzeniu objawów spowodowanych stresem, takich jak lęk czy utrata apetytu.

Objawy lęku obejmują także trudności z koncentracją, drażliwość, napięcie mięśniowe, zaburzenia snu oraz tendencję do przesadnego zamartwiania się. Dziesięciu uczestników badania (w wieku 34-55 lat) z uogólnionymi zaburzeniami lękowymi otrzymywało całkowitą dzienną dawkę 340 mg ekstraktu z Rhodiola rosea przez 10 tygodni. Pod koniec badania, zaobserwowano znaczną redukcję objawów zespołu lęku uogólnionego. Redukcja objawów lęku została określona za pomocą szeroko stosowanej skali oceny klinicznej.[12]

Kiedy rozpoczęto bardziej szczegółowe badania nad Rhodiolą, zaobserwowano, że jeden z kluczowych składników Rhodioli - salidrozyd, może być odpowiedzialny za wiele przeciwstarzeniowych właściwości Rhodioli, a ponadto jest on także skuteczny w walce z lękiem. W jednym z badań z udziałem zwierząt wykazano, że w sposób zależny od dawki, salidrozyd wywoływał zauważalne działanie sedatywne (uspokajające) i hipnotyczne (wywołujące sen).[13] W kolejnym badaniu wykazano, że podawanie salidrozydu odwracało anoreksję (jadłowstręt psychiczny) wywołaną stresem.[14] Odkrycia te potwierdzają zarówno uspokajające właściwości Rhodioli w przypadku narażenia na stres jak też właściwości przywracające prawidłowe wzorce w przypadku zaburzeń snu i jedzenia.

Powyższe badania jednoznacznie potwierdzają skuteczność stosowanej od wieków przez ludność Azji i Skandynawii Rhiodioli jako remedium na lęk i zaburzenia snu.

Wpływ na długowieczność

Naukowcy odkryli, że Rhodiola w pewnym sensie naprawia wadliwie działające systemy biologiczne w organizmie. Jest to kluczowym czynnikiem w ograniczeniu szkodliwych efektów starzenia.  Podczas testów przeprowadzonych na wielu różnych organizmach,  Rhodiola wzmacniała zdrowe, prawidłowe reakcje na negatywne stresory środowiskowe, takie jak stres oksydacyjny czy ostre i przewlekłe wstrząsy cieplne oraz ekspozycję na toksyczne chemikalia.[15]

W laboratorium odkryto, że Rhodiola (różeniec górski) chroni komórki ludzkiego organizmu narażone na stres oksydacyjny przed przedwczesnym starzeniem się. Ponownie naukowcy zastosowali związek pochodzący z Rhodioli zwany salidrozydem.[16] Salidrozyd umożliwia starzejącym się komórkom skóry reprodukcję, dzięki czemu wytwarzana jest zdrowsza skóra. Jedna z grup naukowców zaobserwowała, że salidrozyd z Rhodiola zapobiegając gromadzeniu się prozapalnych produktów końcowych zaawansowanej glikacji (AGE), radykalnie zmniejsza patologiczne objawy starzenia u myszy laboratoryjnych.[17]

W jednym z nowszych badań wykazano, że ekstrakt z Rhodiola spowalnia proces starzenia, jednocześnie wydłużając życie.[18] Podczas tego badania naukowcy podawali grupie muszek owocowych  ekstrakt z Rhodiola wraz z pokarmem. Grupa kontrolna nie otrzymywała Rhodioli. Muszki owocówki suplementowane Rhodiolą wykazywały o 10% dłuższą żywotność w porównaniu z osobnikami kontrolnymi. Po głębszej analizie okazało się, że u osobników, którym podawano Rhodiolę, nastąpiło spowolnienie procesu starzenia w porównaniu z osobnikami, które nie otrzymywały ekstraktu.[19]

Co istotne, zarówno przeciwstarzeniowe działanie Rhodioli, jak też działanie wspomagające długowieczność wydają się być niezależne od jakiejkolwiek specjalnej diety.[19] Fakt ten ma kluczowe znaczenie, ponieważ sugeruje że Rhodiola wspomaga długowieczność dzięki mechanizmowi niezależnemu od ograniczenia spożycia kalorii w diecie. Do tej pory sądzono że to właśnie ograniczenie spożycia kalorii w diecie jest jedyną udokumentowaną metodą wydłużania życia.[20]

Fakt że Rhodiola może działać poprzez nowatorski mechanizm, zapobiegający starzeniu się i wydłużający życie, jest niezwykle optymistyczny dla wszystkich starających się spowolnić proces starzenia.

Wzmocnienie serca

Zaburzenia pracy serca pozostają główną przyczyną zgonów, a lekarze zgodnie twierdzą, że wiele z tych zaburzeń spowodowanych jest stresem.[21,22]

Stres, zarówno fizyczny, jak też emocjonalny, dodatkowo obciąża serce i inne mięśnie. Liczne badania sugerują, że Rhodiola wykazuje szereg działań chroniących serce.[23]

W jednym z niedawno przeprowadzonych badań zaobserwowano prawdopodobny związek pomiędzy podawaniem ekstraktu Rhodiola a zapobieganiem arytmii serca (potencjalnie niebezpiecznemu zaburzeniu rytmu serca). Badania przeprowadzono z udziałem zwierząt, które otrzymywały ekstrakt Rhodiola codziennie przed 8 kolejnych dni. Po tym czasie, zwierzęta zostały wystawione na działanie czynnika znanego z zakłócania rytmu serca. Wstępna premedykacja Rhodiolą chroniła zwierzęta przed eksperymentalnie wywołaną arytmią oraz niestabilnością elektryczną serca. Zwierzęta, które otrzymały Rhodiolę, były mniej podatne na uszkodzenia serca spowodowane eksperymentalnie wywołanym zawałem mięśnia sercowego (atakiem serca).

W kolejnym badaniu z udziałem zwierząt ujawniono dalsze potencjalne korzyści kardioprotekcyjne Rhodioli. W zwierzęcym modelu choroby wieńcowej, Rhodiola pomogła zmniejszyć zużycie tlenu przez mięsień sercowy przy jednoczesnym zwiększeniu dopływ tlenu do mięśnia sercowego. Dzięki temu do serca dostarczona została ilość tlenu niezbędna dla optymalnej jego pracy.[25]

Powyższe wyniki badań, w połączeniu z wcześniejszymi badaniami z udziałem zwierząt, sugerującymi zdolność Rhodioli do zmniejszania uszkodzeń serca związanych ze stresem,[23] potwierdzają potrzebę dalszych dogłębnych badań nad korzystnym działaniem Rhodioli na układ krążenia u ludzi.

Witalność narządów i zwiększona odporność organizmu

Będąca głównym organem detoksykacyjnym organizmu, wątroba przetwarza niezliczone ilości toksyn i usuwa je z naszego organizmu. Różne gatunki Rhodioli wspierają naturalne systemy antyoksydacyjne w wątrobie i chronią komórki wątroby przed uszkodzeniem powodowanymi działaniem toksyn i stresu oksydacyjnego.[26-29] Będące adaptogenami, różne gatunki Rhodioli potrafią też delikatnie modulować układ odpornościowy, zwiększając tym samym jego odpowiedź na rzeczywiste zagrożenie infekcją lub nowotworem złośliwym, jednocześnie zapobiegając nadmiernemu stanowi zapalnemu.[30-32] Stwierdzono, że pewien gatunek Rhodioli moduluje układ odpornościowy, co z kolei umożliwia lepszą odpowiedź organizmu na niektóre szczepienia.[33] Rhodiola hamuje reakcje na stany zapalne tkanek wywołane drażniącymi lekami. Zapobiega ona zaczerwienieniu, obrzękowi i bólowi skóry po ekspozycji na lek przeciwgrzybiczy nystatynę.[30]

Rhodiola wykazuje bezpośrednie działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne. Właściwość ta pozwala zmniejszać ryzyko poważnych infekcji.[34-38] Rhodiola rosea potrafi hamować enzymy umożliwiające wirusowi grypy atakowanie i przyłączanie się  do komórek dróg oddechowych. Rhodiola rosea redukuje zatem ryzyko zakażania się wirusem grypy po ekspozycji.[35]

Zwalczanie starzenia się mózgu

Neurodegeneracja w chorobach Alzheimera i Parkinsona występuje w wyniku stanu zapalnego w układzie nerwowym połączonego z akumulacją szkodliwych, prooksydacyjnych białek, które wywołują jeszcze większy stan zapalny i ostatecznie niszczą komórki mózgowe. Składniki zawarte w Rhodioli, takie jak salidrozyd, wykazują silne właściwości przeciwutleniające. Zapobiegają one szkodliwym efektom stresu oksydacyjnego i hamują białka prozapalne.[39-43] W efekcie działania Rhodioli mniejsza liczba komórek mózgowych umiera z powodu stresu oksydacyjnego.[40,44]

Po zastosowaniu Rhodioli, komórki nerwowe znajdujące się w ośrodkach pamięci w mózgu stają się odporne na uszkodzenia związane z wiekiem, a ponadto wytwarzają większą ilość neuroprzekaźników.[45,46]

Zarówno pamięć krótkotrwała, jak i długotrwała również uległy poprawie po zastosowaniu Rhodioli.[47-49] W eksperymentalnie wywołanych niekorzystnych warunkach, takich jak rozwiązywanie testów lub brak snu, również zaobserwowano znaczną poprawę sprawności umysłowej.[7-9,11]

Rhodiola poprawia jakość snu u starzejących się osób.[50,51] W jednym z badań z udziałem mężczyzn z zaburzeniami snu, Rhodiola zwiększyła ilość czasu spędzanego w zdrowej fazie snu - REM, skróciła całkowity czas czuwania w nocy i znacznie poprawiła jakość snu.[51] Zaobserwowano również większe natlenienie krwi podczas snu — kluczowy czynnik długowieczności.

Sprawność fizyczna

Aktywność fizyczna i umiarkowane ćwiczenia zapewniają szereg korzyści zdrowotnych, ale mogą być także przyczyną urazów spowodowanych stresem oksydacyjnym, uszkodzeniem mięśni czy stanem zapalnym. W takich przypadkach bardzo ważną rolę odgrywają adaptogeny, takie jak Rhodiola (różeniec górski). Łagodzą one bowiem skutki stresu wywołanego wysiłkiem fizycznym. Azjatyccy sportowcy słyną ze stosowania adaptogenów dla zwiększenia wytrzymałości i poprawy wyników sportowych.

U zawodowych sportowców, Rhodiola zwiększała poziom przeciwutleniaczy we krwi i minimalizowała uszkodzenia mięśni wywołane stresem oksydacyjnym nawet do 24 godzin po wysiłku.[52,53] W jednym z przeprowadzonych badań wykazano wydłużenie czasu od rozpoczęcia ćwiczeń fizycznych do momentu wyczerpania. Zaobserwowano ponadto znaczne zwiększenie ilości tlenu transportowanego do tkanek mięśniowych podczas treningu.[54]

Adaptogeny z rodziny Rhodiola stosowane są od wieków w celu wzmocnienia odporność na skutki niedotlenienia i zwiększenia wytrzymałości podczas forsownych czynności wykonywanych przez ludność żyjącą wysoko w Himalajach.[55] Te korzystne działania Rhodioli nie ograniczają się jedynie do wsparcia organizmu na dużych wysokościach. W warunkach normalnych (nizinnych), Rhodiola pozwala na wykonywanie ćwiczeń fizycznych przez znacznie dłuższy czas. Jest to możliwe na skutek zwiększenia poboru tlenu i zmniejszenia uszkodzenia mięśni.[53,54] Długotrwała suplementacja Rhodiolą zwiększa ponadto zdolność magazynowania energii i podnosi poziom tlenu we krwi przed wysiłkiem fizycznym, co zwiększa wytrzymałość na taki wysiłek.[55]

Adaptogeny z rodziny Rhodiola chronią narządy wewnętrzne przed niedotlenieniem występującym na większych wysokościach. Do niedotlenienie może jednak dochodzić również podczas zawałów serca czy udarów mózgu.[56,57] Badanie przeprowadzone w roku 2011 ujawniło informację o kluczowym znaczeniu: Rhodiola zapobiega pogrubieniu płucnych naczyń krwionośnych mogącemu doprowadzić do nadciśnienia płucnego u osób przebywających na dużych wysokościach.[58]

Przebudowa naczyń krwionośnych to pogrubienie płucnych naczyń krwionośnych, przyczyniające się do wzrostu ciśnienia krwi w płucach, stanu zwanego nadciśnieniem płucnym.[59] Przewlekłe przebywanie na dużych wysokościach jest tylko jedną z przyczyn nadciśnienia płucnego, które może doprowadzić do zastoinowej niewydolności serca. Częstszymi przyczynami nadciśnienia płucnego są choroby układu krążenia, otyłość i obturacyjny bezdech senny.[59,62] Zdolność Rhodioli do zapobiegania przebudowie naczyń krwionośnych może zatem stanowić bardzo istotne nowe podejście w eliminacji głównej przyczyny śmierci i niepełnosprawności u osób starszych.[63]

Podsumowanie

Rhodiola jest rośliną mającą zdolność hamowania kortyzolu. Ze względu na szereg bardzo korzystnych właściwości zdrowotnych, Rhodiola staje się coraz powszechniej stosowanym składnikiem odżywczym w Stanach Zjednoczonych.

Rhodiola rosea (różeniec górski) jest jednym z nielicznych znanych adaptogenów – roślinnych związków, o udowodnionym korzystnym wpływie zarówno na poprawę jakości życia oraz na jego wydłużenie. Dzieje się to częściowo poprzez wywieranie działania ochronnego i regenerującego na cały organizm.

Rhodiola korzystnie moduluje reakcję organizmu na stres, przywraca prawidłowe funkcje narządów i zwiększa odporność. Ten niedrogi składnik odżywczy, potrafi redukować dysfunkcje poznawcze, a także minimalizować depresję i lęk. Rhodiola poprawia ponadto wydajność mięśni i wytrzymałość oraz wspomaga zdrowie układu krążenia.

Materiał wykorzystany za zgodą Life Extension. Wszelkie prawa zastrzeżone.